We leren door te kijken. In de bestendige zoektocht naar goede oplossingen voor buurtontwikkeling is het belangrijk om ons te laten inspireren door historische en hedendaagse buurten en stadsontwikkelingsprojecten die bewezen hebben dat ze goed functioneren.
Water in de stad, het is een enorme troef. Toch als je het optimaal inbedt in een slim stedenbouwkundig concept en beschouwt als een cruciaal stuk van de puzzel bij het inrichten van de publieke ruimte. De Duitse stad Offenbach am Main geeft alvast het goede voorbeeld. Langs de linkeroever van de gelijknamige rivier maakte de voormalige industriehaven plaats voor een moderne microkosmos waar wonen, werken, winkelen, leren en (be)leven hand in hand gaan. Buurtontwikkeling op z’n best, met dank aan een grootschalige reconversie die individuele belangen overstijgt en maatschappelijke meerwaarde op de eerste plaats zet.
Verloederde industriële sites, ook onze oosterburen weten er wel raad mee. De haven van Offenbach, ooit een belangrijke hub voor de opslag en het vervoer van aardolie, schroot, zand en grind, raakte begin deze eeuw in onbruik en was sindsdien een doorn in het oog van al wie de stad een warm hart toedroeg. Al beschikte ze door haar schiereiland langs de Main en strategische ligging ten westen van het centrum wel over een enorm stedenbouwkundig potentieel. Lang werd er dan ook niet getalmd. Nadat het stadsbestuur een stadsontwikkelingsbedrijf oprichtte om de project- en vastgoedontwikkeling in goede banen te leiden (Mainviertel Offenbach GmbH & Co. KG) en een gespecialiseerd stedelijk ontwerpbureau een doordacht masterplan uittekende, gingen de eerste herinrichtingswerken in 2009 van start. Het doel: een gebied van 256.000 m² transformeren tot een volwaardig nieuw stadsdeel met een evenwichtige functiemix die meer is dan de som der delen, waarbij een 50-50-verhouding tussen bebouwing en publieke ruimte werd nagestreefd. Anno 2025 is deze ambitieuze vernieuwingsoperatie al aardig gevorderd. Op termijn zullen er meer dan 1.000 mensen wonen en 10.000 personen werken en studeren.
In bouwkundig opzicht is het vernieuwde havendistrict van Offenbach een uiterst diverse buurt met een diversiteit aan architectonische stijlen. Toch is er sprake van een allesomvattend stedenbouwkundig plan en zijn er in het uitgestrekte projectgebied drie ontwikkelingszones te onderscheiden die elk hun eigen karakter hebben. Op de plek waar het vasteland en het schiereiland elkaar raken bevindt zich ‘Hafenplatz’, een bruisende hotspot voor inwoners en dagjestoeristen om te winkelen, te flaneren, te dineren, koffie te drinken, naar de kapper te gaan... Ook het hoofdkantoor van Saint-Gobain Building Distribution Deutschland werd er opgetrokken, net als enkele gemengde gebouwen met diverse wooneenheden (van ‘lifestyle apartments’ tot seniorenwoningen).
Het schiereiland zelf is omgedoopt tot ‘Hafeninsel’, dat een uniek uitzicht biedt op de Main en de skyline van nabijgelegen grote broer Frankfurt. Het is een plek waar werk en vrije tijd harmonieus samengaan. Restaurants, hotels en enkele wooncomplexen, zoals ‘Harbour Island Center’ (156 koopwoningen), ‘Mainzeile’ (178 passieve huurappartementen) en ‘Hafengold’ (153 koopappartementen in moderne stadsvilla’s), zullen er in de toekomst geflankeerd worden door statige kantoorgebouwen. Tot slot is er ‘Hafencampus’, de zone langs de Mainkai die nog volop herontwikkeld wordt en bestemd is voor een creatieve cluster met onder meer onderwijsvoorzieningen (havenschool, basisschool, hogeschool voor kunst en design …), kinderopvang en de fraaie residentiële volumes van het Marina Gardens-complex. Twee bruggen aan weerszijden van de charmante jachthaven, waarvan er een exclusief bestemd is voor zachte mobiliteit, garanderen een rechtstreekse verbinding tussen ‘Hafeninsel’ en ‘Hafencampus’. Dit maakt dat deze veelzijdige buurt ondanks de architecturale en functionele verscheidenheid één groot geheel vormt.
Een van de zaken die dit vooruitstrevende stedenbouwkundige project zo bijzonder en aantrekkelijk maakt, is dat de publieke ruimte even belangrijk is als de nieuwe gebouwen die er verrijzen. Sterker nog: de doordachte landschapsinrichting was dé sleutel tot succes bij de transformatie van vervuilde industriële site tot duurzame place to be en levendige stadsbuurt langs het water. Een groot centraal plein vormt het hart van het nieuwe district. Het mondt uit in een zittrap met brede, golvende treden die afwateren naar het havenbassin, waarlangs smalle promenades zijn aangelegd. Op ‘Hafencampus’ kom je zo automatisch terecht bij de iconische industriële havenkraan, die met haar opvallende blauwe kleur en hoogte van 26 meter hét symbool van de buurt is, terwijl je aan de overzijde gezapig naar een fraai landschapspark kan kuieren dat ‘Hafeninsel’ doorkruist. Ook ter hoogte van de jachthaven zijn parkzones ingericht (stadstuinen, speelvoorzieningen…) en op de kop van het schiereiland bevindt zich een duingebied. Daarnaast zijn er tussen de gebouwen tal van kleinere groenvoorzieningen geïntegreerd, die aanleiding gaven tot het ontstaan van attractieve stedelijke ruimtes en gevarieerde zichten op de waterkant en de schilderachtige omgeving.
De blauwgroene infrastructuur vervult ook nog een andere belangrijke rol. Ze bevordert namelijk de klimaatbestendigheid van het gebied, onder meer via een reeks inventieve oplossingen om regenwater te bufferen en te zuiveren alvorens het in het havenbassin en de rivier geloosd wordt. Om de oeverflora en -fauna maximaal te laten gedijen, zijn er ook heel wat nieuwe natuurlijke habitats gecreëerd. Bovendien zijn de energie-efficiënte gebouwen aangesloten op een groot stadsverwarmingsnet. Kortom: wie zich afvraagt hoe de klimaatadaptatiedoelstellingen van de Green en Blue Deal op een pragmatische manier kunnen worden geïmplementeerd in een stedelijke context, kan altijd eens een bezoekje brengen aan Offenbach am Main. Door een uitgeblust stadsdeel op ecologisch verantwoorde wijze nieuw leven in te blazen, met het water als landschappelijke rode draad en katalysator voor stedelijke beleving, bewijzen onze Duitse confraters dat niets onmogelijk is. Of hoe een holistische blik op stedenbouwkundig ontwerp tot wonderlijke resultaten kan leiden!
