We leren door te kijken. In de bestendige zoektocht naar goede oplossingen voor buurtontwikkeling is het belangrijk om ons te laten inspireren door historische en hedendaagse buurten en stadsontwikkelingsprojecten die bewezen hebben dat ze goed functioneren.
Een overkapping van de snelweg: in Antwerpen is het voorlopig nog een droom, maar in Maastricht is het al enkele jaren aan de orde dankzij ‘De Groene Loper’. In het kader van dit innovatieve totaalproject verrees een nieuw stuk stad op en rond het dak van de kersverse Koning Willem-Alexandertunnel. Het verschil met vroeger kan nauwelijks groter zijn. Daar waar de A2/N2 in het verleden voor luchtvervuiling en geluidshinder zorgde en het oostelijke deel van de binnenstad letterlijk in twee sneed, bevindt zich nu een aangename buurt die plaats biedt aan ruim 1.100 woningen, 30.000 m² commercieel vastgoed en een 2,3 kilometer lang park. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat deze levendige groene stadsboulevard weleens ‘de Ramblas van Nederland’ genoemd wordt.
Van veredeld karrenspoor tot drukke auto(snel)weg die Nederlandse vakantiegangers massaal de weg wijst naar het zonnige zuiden: de A2/N2 in Maastricht-Oost groeide in de loop van de twintigste eeuw uit tot een cruciale verkeersader voor noorderburen-op-doorreis. Waar het in het verleden heerlijk wonen was in de omliggende buurten, ging de algemene leefbaarheid in dit deel van de binnenstad hoe langer hoe meer gebukt onder de hegemonie van Koning Auto, die met ijzeren hand regeerde en de statige President Rooseveltlaan omtoverde tot een ‘verkeersriool’. Een inventieve infrastructurele en stedenbouwkundige oplossing drong zich op. In 2006 sloegen de gemeenten Maastricht en Meerssen, Provincie Limburg en overheidsagentschap Rijkswaterstaat de handen in elkaar via de oprichting van een gezamenlijk consortium, dat vervolgens een geïntegreerd totaalconcept op het vlak van mobiliteit en leefbaarheid uitwerkte, inclusief de intentie om de verketterde vierbaansweg te ondertunnelen en de ruimte die daarbij zou vrijkomen te herontwikkelen. Het officiële startschot voor de uitvoering van dit grootschalige prestigeproject weerklonk in 2009.
Dat het bijbehorende masterplan de naam ‘De Groene Loper’ kreeg, is uiteraard geen toeval. Het was immers expliciet de bedoeling om fauna en flora opnieuw alle kansen te geven. Na de aanleg van de tweelaagse Koning Willem-Alexandertunnel in 2017, die zowel de A2 als de N2 omhult en ook meteen voor een efficiënte scheiding van het doorgaand en lokaal verkeer zorgt, verrees boven het maaiveld een 2,3 kilometer lang park, dat is opgevat als een meanderende promenade van 45 tot 120 meter breed. Deze unieke publieke ruimte vormt niet alleen een populaire ontmoetingsplek met een groen en recreatief karakter, maar werkt ook een stedenbouwkundig hiaat weg. Ze verbindt de buurten aan weerszijden van de A2/N2 en zorgt tevens voor een betere connectie met de natuurrijke landgoederenzone ten noorden van Maastricht.
Dwars door het park loopt een halfverharde esplanade voor voetgangers en fietsers, omringd door monumentale lindebomen. Dat vormt een onderdeel van een speciaal bomenplan dat een optimale integratie in de bestaande omgeving garandeert, met nog tien andere soorten zoals tulpenbomen, winter- en zomereiken, sierkersen en essen. Het bevorderen van de biodiversiteit was dan ook een belangrijk aandachtspunt bij de landschappelijke inrichting. Ook bloemenweides, bijenhotels en 8 tot 10 meter hoge haagbeuken die verschillende vogelsoorten aantrekken doen in dit opzicht hun duit in het zakje. Het resultaat van dit alles is navenant: 80% van de auto’s verdween onder de grond, de uitstoot van fijnstof en stikstofdioxide daalde met 70 à 80% en er is 60% minder geluidshinder. Waar ooit duizenden wagens per dag voorbijraasden, geeft deze groene long met circa 1800 bomen Maastricht en zijn inwoners opnieuw ademruimte, in letterlijke én figuurlijke zin.
Het masterplan voor de realisatie van De Groene Loper omvat eveneens een belangrijke vastgoedcomponent. De ondertunneling van de A2/N2 creëerde immers ook de nodige ruimte voor een nieuwe buurt met circa 1.100 fossielvrije en (bijna-)energieneutrale woningen, waarvan de ontwikkeling in 2019 van start ging. Het langgerekte projectgebied werd opgesplitst in drie deelzones – noord, centrum en zuid – die elk een eigen signatuur hebben. Tien verschillende architectenbureaus stonden via collectieve ontwerpsessies in voor de architecturale vormgeving van de residentiële nieuwbouwvolumes, met ‘eenheid in verscheidenheid’ en ‘verbinding met de stad’ als cruciale kernbegrippen. Ook de woontypologieën en -oppervlaktes zijn erg gedifferentieerd: van woontorens en lagere appartementencomplexen tot herenhuizen en stadswoningen. Daarnaast is er eveneens sprake van een zorgcomplex met 41 eenheden voor mensen met dementie (Het Gastenhuis), 121 sociale huurwoningen en drie gerenoveerde gebouwen, waaronder de monumentale Gemeenteflat. Zo ontstond een statige laan met een gevarieerd straatbeeld dat geïnspireerd is op de karakteristieke uitstraling van de historische singels in Maastricht, maar de bestaande bebouwing allerminst de rug toekeert. 30.000 m² commercieel vastgoed – in de vorm van kantoren, winkels en kleinschalige horeca – maakt het plaatje compleet.
De positieve impact van De Groene Loper is groot. Zo is de marktwaarde van de woningen in de omringende buurten het afgelopen decennium 29% sterker gestegen dan in de rest van de stad. Bovendien fungeert het project ook als hefboom voor verdere vernieuwing in de wijdere omgeving, zoals de aanleg van het Vrijheidspark ter hoogte van het Koningsplein-Oranjeplein, de renovatie van bestaande sociale huurwoningen en de inrichting van een ‘kernkindcentrum’ in de voormalige Theresiaschool. De Groene Loper typeren als een infrastructuurproject is dan ook te kort door de bocht. De samenwerkende partijen zagen de oplossing van het oorspronkelijke mobiliteitsvraagstuk niet als doel, maar als middel om via integrale stadsontwikkeling de fysieke en sociale barrière in het oosten van Maastricht te elimineren, maatschappelijke meerwaarde te creëren en een nieuw, aantrekkelijk woon- en verblijfsgebied te realiseren. En of ze in hun opzet geslaagd zijn!
